د پایېدونکې ودې لپاره انرژې او چاپریال

د افغانستان د ژوندانه چاپریال تر ستر فشار لاندې دی. د څو لسیزو جګړې، روانې بېثباتي، عمومي بېوزلۍ، اوږدې وچکالۍ او د نورو طبعي خطرو په وړاندې حساسیت، د نفوس ډیروالي او د بېځایه شوو کورنیو او کډوالو په زیات شمېر کې راستنیدا د هېواد چاپریال او طبعي سرچینو ته ستر زیان اړولی دی.

تر ۷۰ ٪ ډیر افغانان په کلیو کې اوسېږي او هلته په کرنه او نورو کلیوالو کارونو کې بوخت دي چې ټول یې د طبعي سرچینو پر استعمال ستره تکیه لري. که څه هم اټکلونه مختلف دي، د افغانستان له شااوخوا ۶۵۰۰۰۰ کیلو میټره مربع ځمکې نه یوازې ۱۲ ٪ د کرلو وړ ده چې ۴- ۵ ٪ یې اوبه لري او ۷ ٪ یې للمه ده. ۴۵ ٪ یې د مالچر ځمکه ده، تر ۵. ۱ ٪ نه لږ یې پر ځنګلونو پوښل شوې او پاتې ۳۹ ٪ یې غرونه دي. د ملګرو ملتونو د ۲۰۰۴ کال د ګډې ارزونې له مخې کرنه، له کوکنارو پرته، د ټول ناخالص کورني عاید ۴۰ ٪ جوړوي، تر ۷۰ پورې خلک په کې پر کار بوخت دي او د هېواد د معیشت ستره سرچینه جوړوي.

د طبعي سرچینو د بنسټ ویجاړتیا د اکثریت افغانانو پر ژوندانه مستقیماُ سخته اغیزه کوي او همدارنګه په ټولیزه توګه د هېواد اقتصادي وده اغیزمنوي. د بیلګې په توګه د کرنې لپاره د اوبو ګډوډ کنټرول او له اندازې ډیرې راویستنې او ورسره د څو کلونو اوچکالۍ د هلمند په سیند کې د اوبو کچه په بې ساري ډول راښکته کړې او د سستان د لمدو ځمکو د لړۍ ۹۹ ٪ وچه شوې چې د کرنیزو تولیداتو یوه مهمه سرچینه ده.

افغانستان په نړیواله کچه د ځینو مشهورو وحشي ژوو (لکه مارکوپولو او د واورې د پړانګانو) کور دی او همدارنګه د بندې امیر او واخان د تخت په څیر د کتو وړ ځایونه لري. د سیمې د اوبو د یوې مهمې سرچینې په توګه چې د امو او سیستان د اوبو سرچینه ده او د پام وړ سیندونه یې له پولو تیرېږي د سیمې د چاپریال په راتلونکې کې هم مهم نقش لري. دا چې د هېواد د اوبو د سرچینو زیاته برخه په دنګو غرونو کې د پرتو یخبندونو او واورو له ویلیدو سره تړلې او د خاورې زیاته برخه یې وچه او د کرلو وړ نه ده نو د هوا نړیوال بدلون به د افغانستان لا له وړاندې کمو طبعي سرچینو پر پایښت منفي اغیزه وکړي.

د معلوماتو د نشتوالي، د دولت جوړونې ځوان پړاو او د چاپریال په برخه کې د ناکافي بنیادي وړتیا له امله افغانستان د هوا د بدلون په اړه نړیوال بحث، د تطابق او خطرې راکمولو اړوند ګامونو اوچتولو په برخه کې نسبتاُ شاته پاته دی په داسې حال کې چې د هوا بدلون به افغانستان بې له اغیزمېندېو پرې نږدي.

د افغانستان دولت په بشپړه توګه مني چې د چاپریالي ننګونو په وړاندې مقابله کې پاتې راتګ به د هېواد پر اوږدمهاله وده او د هېواد د زریزې پرمختیایي موخو پر لاسته راوړنه منفي اغیزه ولري. د افغانستان راتلونکې ملي پرمختیایي تګلاره کې چاپریال ته د یوې سترې هر اړخیزې مسلې په توګه کتل شوي او د ګڼ سیکتوري او منسجمې لارې څخه یې د اوارولو لارې چارې په ګوته شوې دي. په دې وروستیو کلونو کې افغانستان د پولې څیرمه طبعي سرچینو د پایېدونکي تنظیم په اړه له ګاونډیو هېوادونو سره خبرې اترې پیل کړې او په ګڼ اړخیزو چاپریالي تړونونو کې یې فعاله برخه اخیستنه پیل کړې ده.

د افغانستان د دولت په ملاتړ کې، د ملګرو ملتونو پرمختیایي اداره غواړي چې د هېواد د پرمختیا په بهیر کې د چاپریال اړوند اندیښنو ته د پاملرنې له لارې د پایښت وړ پرمختیا د چوکاټ په رامنځته کولو کې ونډه واخلي. په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د پرمختیایي ادارې د انرژي او چاپریال څانګه په همدې موخه اوس مهال د اړوندو دولتي ادارو لکه د چاپریال ساتنې ملي ادارې، د کرنې، اوبولګولو او مالدارۍ وزارت او د کلیو د بیا رغونې او پرمختیا وزارت د بنیادي کاري وړتیا پر لوړولو تمرکز کوي. په افغانستان کې د ملګرو ملتونو پرمختیایي اداره له دغو اړوندو ادارو او د ملګرو ملتونو له نورو مؤسسو سره په ګډه کار کوي چې په ملي او محلي پلان جوړونه کې د چاپریا مسایلو ته ځای ورکړي، د چاپریال په اړه عامه پوهاوي زیات کړي او په راتلونکې کې د چاپریال او انرژۍ اړوند پروژو د پراختیا لپاره ازمیښتې پروژې پلي کړي. د ملګرو ملتونو پرمختیایي ادراه له خپل نړیوال قمومیت، شبکې او تجربې نه په ګټې اخیستنې سره له دولت سره مرسته کوي چې د پولې څیرمه د اوبو د تنظیم او نړیوال چاپریال اړوند مسایل حل کړي او همدارنګه د چاپریال سره تړليو پروژو ته مالي لګښت برابر کړي.

له تیرو دوو کلونو راهیسې د ملګرو ملتونو پرمختیایي اداره د زرغون افغانستان په نوښت کې فعاله ونډه اخلي. دغه پروګرام د ملګرو ملتونو د ګڼو ادارو لکه د ملګرو ملتونو د چاپریال ساتنې ادارې، د خوارکي توکو او کرنې مؤسسې (FAO)، د خوراکې توکو نړیوال پروګرام او د ملګرو ملتونو د پروژوي ملاتړ دفتر له خوا په ګډه پلي کېږي چې د چاپریال ساتنې په برخه کې د دولت د ظرفیت لوړولو، په یو شمیر کلیو کې بدیل او د چاپریال له پلوه د پایښت وړ معیشت ته د ودې ورکولو او د چاپریال په اړه د اګاهي او پوهاوي د خپرولو موخه لري.
د زرغون افغانستان د پروګرام په چوکاټ کې د ملګرو ملتونو پرمختیایي اداره د چاپریال په اړه د پوهاوي د کچې او ظرفیت لوړولو پروژه پلي کوي چې عمدتاً د افغانستان په شمال کې د بلخ، سرپل، سمناګانو او جوزجان ولایتونه په کې په نښه شوي دي. دغې پروژې تر اوسه پورې ۴۰ د چاپریال ساتنې کلیوالې کمېټې او په ښوونځیو او بانډو کې یې تر ۷۰ ډیر د زرغونولو کلبونه جوړ کړي دي. په دغه پروژه کې د ځوانانو په لاس د چاپریال ساتنې اړوند پیغامونه خپرېږي چې تر اوسه یې د ۸۰ ښوونځیو تر ۱۰۰۰۰۰ ډیرو نجونو او هلکانو، ۱۶۰ ولایتي دولتي چارواکو او تر ۲۰۰۰ ډیرو کلیوالو ښځو ته د پوهاوي پیغامونه رسولي دي.

د انرژي په برخه کې د ملګرو ملتونو د پرمختیایي ادارې او د کلیو د بیا رغونې او پرمختیا د وزارت د سیمه یېزې پرمختیا تر پروګرام لاندې د افغانستان د کلیو د پرمختیا لپاره د انرژې پروګرام ترلاس لاندې نیول شوی دی. دغه پروګرام د دولت او ولسي خلکو د ظرفیت لوړولو، د پالیسیو د بیا کتنې او د کلیوالې او د نوې کېدو وړ (باد، لمر، لرګیو) انرژۍ ازمیښتي پروژو د پلي کولو موخه لري. دا د ملګرو ملتونو د پرمختیایي ادارې د پروګرامونو دننه د بېوزلۍ او چاپریال تر منځ د اړیکې د ټینګولو یوه بېلګه ده. د سیمه یېزې پرمختیا له ملي پروګرام سره د کلیوالې انرژۍ د پروژې نښلول دا حقیقت په ګوته کوي چې په کلیوالو سیمو کې د پایښت وړ انرژي د افغانستان د هر اړخیزې کلیوالې پرمختیا په لار کې یوه ستره ننګونه ده چې معیشتې او چاپریالي پایلې لري. د افغانستان د کلیو د پرمختیا لپاره د انرژۍ د برابرولو پروګرام ټیم جوړ شوی او د پروژې فعالیتونه به په ۲۰۰۸ کې پیل شي.

د انرژي او چاپریال یو شمېر پروژې چې د چاپریال د نړیوالې ادارې او همدارنګه د ملګرو ملتونو د پرمختیایي ادراې د هسپانیې د زرېزې د پرمختیایي موخو د لاسته راوړنې د نوي جوړ شوي وجهي صندوق په مرسته به پلي شي، په لیکه کې دي. په دې کې لاندې پروژې او پروګرامونه شامل دي: په نړیواله کچه د پام وړ ژوو د تنوع د ساتنې لپاره د ځایي نادولتي مؤسسو او ولسي ټولنو د فعالیتونو د ملاتړ لپاره د کوچنیو مرستو پروګرام؛ د هېواد د ارزښتمنو او بېثباته طبعي سرچینو د بنسټ د اغیزمن تنظیم لپاره د دولت د کاري ظرفیت لوړولو په خاطر ”په افغانستان کې د ځمکې د پایېدونکي تنظیم لپاره د ظرفیت لوړولو“ پروګرام او ”په افغانستان کې د باثباته چاپریال ساتنې لپاره د پیاوړو لارو چارو د برابرولو“ پروګرام چې د ملګرو ملتونو یو نوی ګډ پروګرام دی او د خوراکي تو او کرنې له سازمان او د ملګرو ملتونو د چاپریال ساتنې له ادارې سره یوځای د افغانستان د چاپریال ساتنې ادارې، د کرنې او مالدارۍ وزارت او د کلیو د بیارغونې او پرمختیا له وزارت سره په ګډه پلي کېږي. دغه ټول پروګرامونه تمه کېږي چې په ۲۰۰۸م کې به ښه درز کې پیل شي.

Projects