.. که څه هم په افغانستان کې د ایچ ای وي کچه ډیره ټیټه ده خو د خپرېدو خطره یې ډیره ده. د نشه یي توکو استعمال ډیر دی او ډیر نشیان د نشې ستنې سره شریکوي او له خطرې نه یې خبر نه دي. د وینې له انتقال نه وړاندې د ایچ ای وي لپاره د وینې منظمه معاینه نه کېږي او یوازې ۳۰ سلیزه یې معاینه کېږي. د ناخبري له امله د کانډوم یا پوښ استعمال ډیر کم دی او په څلورو کې درې برخو واده شوو ښځو د اولاد د کنټرول د لارو چارو په هکله هیڅ نه دي اورېدلي.
ملاریا د افغانستان په ټولو هغو سیمو کې شته چې د بحر د سطحې د اندازې له مخې یې لوړوالی تر ۱۵۰۰ میتره ټیټ وي او په ۶۰ فیصده افغانستان کې ډیره خپره ده. په ۲۰۰۴م کال کې د ملاریا د پېښو شمېر د ۲- ۳ میلونه پورې وو.
.. د ټول عمر خلک یو برابر پر ملاریا اخته کېږي خو په ختېزه سیمه کې تر ۱۵ کلنۍ کم ماشومان پرې ډیر اخته کېږي. د هېواد په ډیرو برخو کې د اپریل او نوامبر د میاشتو تر منځ خلک پر ملاریا اخته کېږي. داسې شواهد ترسترګو کېږي چې د ملاريا پېښې په زیاتېدو دي.
.. په اټکلي ډول په افغانستان کې په هرو ۱۰۰.۰۰۰ وګړو کې هر کال ۳۳۳ د نري رنځ په ناروغۍ اخته کېږي او ۹۱ یې له امله مري. ځوانې ښځې پر دغې ناروغۍ د اخته کېدو له ګواښ سره ډیرې مخ دي او د عامې روغتیا د رپوټونو له مخې د نري رنځ د ټولو بالغو ناروغانو ۷۰ ٪ جوړوي.
هغه عوامل چې د ملاریا او نري رنځ په ډیروالي کې ونډه لري:
د خلکو له یو ځایه بل ځای ته کډه کېدل
د روغتیا پالنې د بیخبنا نشتوالی
د روغتیا پالنې اسانتیاوو ته محدود لاسرسی
د بې کیفیته او جعلي دواګانو استعمال
د درملنې سمه لار نه مراعت کول
سؤتغذیه او
له کلوروکوین سره چې تر ټولو ډیره استعمالېدونکې د ملاریا ضد دارو دی د ملاریا زیاتېدونکی مقاومت
له دغو ناورغویو سره د مبارزې په لار کې د افغانستان د زریزې موخه او شاخصونه
= = > تر ۲۰۲۰ پورې د ایډز خپرېدل درول او بیا شاته تمبول
.. د وینې ورکوونکو په منځ کې د ایچ ای وي شیوع
.. د ایچ ای وی/ایډز او جنسي لارې انتقالېدونکو ناروغیو لپاره د وینې د معاینې تناسب
.. له کانډوم (پوښ) نه د اولاد د کنټرول د لارې په توګه د ګټې اخیستو اندازه
.. د اولاد د کنټرول له لاروچارو نه د ګټه اخیستلو اندازه
.. د هغو وګړو سلینه (فیصدي) چې ۱۵- ۴۹ کلونو پورې عمر لري او د ایډز په هکله هر اړخیز معلومات لري
.. د هغو ښځو تناسب چې د کورنۍ د کنټرول لپاره مشورې ته باید تللې وای خو نه دی تللې
.. تر ۲۰۱۵ پورې د هغو نشیانو تناسب چې د ستنې له لارې دارو استعمالوي
= = > تر ۲۰۲۰ پورې د ملاریا او نورو سترو ناروغیو د پیښو درول او بیا شاته تمبول
.. د ملاریا شیوع او له ملاریا سره د تړلیو مرګونو اندازه
.. د هغو وګړو تناسب چې د ملاریا د خطرې په سیمو کې اوسېږي او د ملاریا د مخنیوي او درملنې له اغیزمنو لارو چارو کار اخلي
.. د نري رنځ شیوع او له نري رنځ سره تړلیو مرګونو اندازه
.. د نري رنځ د هغو پیښو شمېر چې د مستقیمې څارنې له درملنې سره سم تشخیص او تداوي کېږي